اگر معمار باشید یا علاقه ای به این حرفه داشته باشید مطمئنا” نام “زاها حدید” را شنیده اید. زاها حدید ملیتی عراقی-بریتانیایی دارد و در تاریخ ۳۱ اکتبر ۱۹۵۰ در بغداد به دنیا آمد. مدرک ریاضیات خود را از دانشگاه آمریکایی بیروت اخذ کرد و سپس برای تحصیل در مدرسه معماری لندن (AA) راهی لندن شد. او بعد از فارغ التحصیل شدن از دانشگاه با استاد اسبق خویش رم کولهاس در دفتر معماری «OMA» به کار مشغول شد و در سال ۱۹۷۷ عضوی از آن شد. در سال ۱۹۸۰ دفتر مستقل خود را در لندن ایجاد کرد و در همان سال‌ها در مدرسه معماری (AA) به تدریس مشغول بود. – نقل از ویکیپدیا – . وی یکی از پیشگامان معماری دیکانس ( ساختار شکن ) در معماری معاصر است و به نوعی ملکه ی معماری فرم گرا محسوب میشود.

نوع کارهایی که این معمار دارد به شکلی است که معمولا” افراد مختلف، ناخداگاه در مقابلش جبهه میگیرند. بعضی از افراد که اکثرا” نسل جدید معماران را تشکیل میدهند از طرفداران سرسخت کارهایش محسوب میشوند و بخشی دیگر که قشر محافظه کار معماری هستند – اکثر اساتید دانشگاه ها – کارهایش را تا میتوانند تقبیح میکنند.
چند روز پیش مقاله ای در نیویورکر میخواندم که به مناسبت افتتاح دو کار از زاها حدید – Riverside Museum و Evelyn Grace Academy – نوشته شده بود. در این مقاله که به قلم Paul Goldberger یکی از سرشناس ترین نقادان معماری معاصر نوشته شده – از اینجا بخوانید – زاها حدید به “لیدی گاگا” در دنیای معماری تشبیه شده است. فکر نکنم توصیف بهتری از این معمار بتواند وجود داشته باشد. وی در این مقاله مینویسد “باید قبول کنیم مانند لیدی گاگا، کار های زاها حدید هم چیزی بیشتر از یک پوسته ی پر تجمل و نمایشی است” ، مطلبی که شاید به مذاق بسیاری از منتقدین کارهای حدید خوش نیاید.

به شخصه از بسیاری از کار های زاها حدید لذت میبرم. از بعضی کارهای لیدی گاگا هم بدم نمی آید + +؛ کارهایی که شاید زیباییش به کم بودن و خاص بودن آنها باشد. شاید به همین دلیل است که در معماری بسیاری از منتقدین کارهای زاها حدید را یک سبکِ عام که قابل بسط به معماران دیگر باشد نمیدانند. حتی دسته بندی خودِ کارهای زاها حدید را هم که ببینیم طیف خاص و محدودی از عملکرد ها را در بر میگیرد. – البته خود زاها حدید و همفکرانش نظر دیگری در این رابطه دارند – ولی واقعیتی که اکثرا” به آن اذعان میکنند این است که کارهای زاها حدید و … به قدری خاص و انحصاری هستند که حتی سعی در بازآفرینی آنها به نوعی وقت تلف کردن برای دانشجویان نو پای معماری محسوب میشود.
+ کتابی نه چندان جدید از مجموعه کار های زاها حدید تنها منبعی بود که برای معرفی آثار این معمار پیدا کردم. این کتاب را از اینجا میتوانید دریافت کنید.

چند روز قبل خبر جالبی خوانده بودم راجع به معماری در نیویورک به نام Robert M. Scarano. داستان از این قرار بود که دادگاهی در نیویورک این معمار را برای همیشه از معماری در این شهر منع کرده و دلیلش هم این بوده که ایشان در کارهایش به طور متعدد مکان های مخفی ای ساخته که این مکان ها در پلان اصلی ساختمان برای خریدار ها قابل رئویت نبوده است. اما چرا ایشان این کار را میکرده؟ آقای Scarano این کار را برای فرار از قوانین ساختمان سازی شهر نیویورک انجام میداده است. داستانی که یکی از مشتریان ایشان در نیویورک تایمز نقل کرده بود شاید موضوع را روشن تر کند :

در تابستان سال ۲۰۰۸ میلادی یک زوج جوان تصمیم داشتند یک خانه ی ۱۰۰ متری در یکی از محله های شهر نیویورک خریداری کنند. بعد از اینکه همه جای خانه را بازرسی میکنند و تمامی قسمت های خانه را میپسندند با قیمتی بالاتر از قیمت اعلام شده توسط صاحب بنا مواجه میشوند. وقتی علت را میپرسند صاحب خانه میگوید که این خانه یک سرویس اضافی هم دارد که بعد از خرید خانه با خراب کردن یکی از دیوار هایی که بعدا” به آنها خواهد گفت میتوانند از آن استفاده کنند. بعد از چند روز از که مبلغ نهایی بین دو طرف رد و بدل میشود صاحب خانه با یک چکش به خانه میرود و از سرویس اضافه و کاملی که در پشت یکی از دیوار ها پنهان بوده رونمایی میکند.
این ساختمان یکی از چندین کاریست که این معمار انجام داده و اگر از دید اخلاقیش بگذریم کار انصافا” جالبی بوده، به طوری که از ظاهر بیرونی هیچ یک از ساختمان هایش نمیتوان تشخیص داد که فضایی اضافی و مخفی در خانه ها وجود دارد. البته این اولین بار نیست که چنین ایده های مطرح و اجرا میشود، گرچه بسیاری از آنها را بیشتر در فیلم ها و کتابهایی تخیلی دیده ایم، اما در دنیای واقعی هم نمونه هایی از این دست پیدا میشود.

کتاب The World Without Us  – که از اینجا میتوانید دانلودش کنید – یک کتاب غیرداستانی از Alan Weisman است که موضوع جالبی را بررسی کرده. این کتاب به بررسی این موضوع میپردازد که اگر ناگهان تمامی انسانها از روی زمین محو شوند، جهان ما ، شامل ساختمان ها و ابنیه های تاریخی و تمامی دست ساخته های بشر  به چه شکلی در خواهد آمد. برای مثال در بخشی از این کتاب بررسی شده که شهر ها و ساختمان هایش در نهایت چگونه از بین خواهند رفت، یا شیوه های زندگی باقی موجودات چگونه خواهد بود. موضوعی که البته در بسیاری از فیلمها – از Twelve Monkeys و Inception تا Wall-E – به گونه ای تصویر شده و در هر کدام تصویری به تناسب داستان برای آن در نظر گرفته شده است.

در صفحه ی ۱۲۴ این کتاب، مطلبی نوشته شده که درباره ی شهرهای زیرزمینی که روزگاری از دید بقیه پنهان بوده اند :
” هیچ کس از تعداد واقعی شهرهای زیرزمینی که در Cappadocia – ناحیه ای در شرق ترکیه ی امروزی – وجود داشته اطلاعی ندارد. تا کنون هشت شهر و تعداد زیادی روستا شناسایی شده ولی بدون شک تعداد زیاد تری از آنها وجود دارد. بزرگ ترین این شهر ها تا سال ۱۹۶۵ که یک شهروند عادی در تمیز کردن زیرزمین خانه اش به یک حفره ی بزرگ برخود میکند کشف نشده بود. این حفره که مانند یک تالار بزرگ بود به تالار دیگری میرسید و آن تالار به یک تالار بزرگتر و … . در نهایت مشخص شد این فضا ها شامل ۱۸ طبقه در زیر زمین است که تا عمق ۸۵ متری زیر زمین ادامه داشته و بزرگیش به اندازه ای بوده که توانایی جا دادن چیزی نزدیک به ۳۰٫۰۰۰ نفر را دارد.”

*عنوان پست، کاملا” بیربط، از یکی از آهنگ های kelly clarkson

هر ساله به دعوت از وزارت هنر فرانسه گردهمایی ای تحت عنوان MONUMENTA شکل میگیرد. فستیوالی هنری که از سال ۲۰۰۷ شروع شده و در هر دوره از این گرد همایی ها یک هنرمند شاخص انتخاب میشود تا فضای برپایی این نمایشگاه که در پاریس واقع است را به شیوه ای که خاص خود اوست بیاراید. امسال این کار بر عهده ی مجسمه سازی انگلیسی – هندی قرار گرفت تا با دیدگاه خاص و منحصر به فردش فضای دیگری را برای این نمایشگاه خلق کند.

اولین کاری که از انیش کاپور – Anish Kapoor – دیدم مربوط بود به مجسمه ای که وی برای یکی از کارهای Herzog & de Meuron طراحی کرده بود. سبک جالبی که وی در برخورد با اجسام دارد من را یاد همتای معمارِ شرقیش زاها حدید می اندازد که به ماده با نگاهی متفاوت از یک جنس صلب و خشن مینگرد. در کل کار های کاپور که یکی از برجسته ترین مجسمه ساز های عصر ما محسوب میشود بسیار ساده، منحنی شکل و در اکثر موارد تک رنگ است. یکی دیگر از ویژگی های بارز کارهای وی رابطه ایست که کارهایش با اجتماع دارد. کارهای کاپور چیزی بیشتر از یک مجسمه است که از دور زیبا به نظر برسد، بلکه مخاطب میتواند در کنار مجسمه راه برود و آن را از نزدیک لمس کند. یکی از معروف ترین و موفق ترین کارهای این مجسه ساز از این حیث Cloud Gate است که شهرتی جهانی دارد.

کاری که وی برای این نمایشگاه ارائه داده هم کار جالبی است. وی یک فرم خالص با ارتفاع ۳۵ متر را در سرتاسر سالن برپایی این نمایشگاه حرکت داده و به قول خودش با ایجاد یک فضای بزرگ، یک فضای بزرگتر درست کرده. این حجم عظیم پلاستیکی از دو روی تیره و قرمز در خارج و داخل تشکیل شده است.

تماشاگران میتوانند هم در داخل و هم در خارج این حجم حرکت کنند و دو احساس کاملا” متفاوت با هم را تجربه کنند. جالب است که تا آنجایی که اطلاعات من اقتضا میکند اکثر کسانی که از فرم های کِرو و منحنی شکل استفاده میکنند ریشه ای شرقی دارند، معمارانی مثل Toyo Ito یا حتی گروه معماری SANNA که سبک کاریشان به واسطه ی همین برخورد با ماده برجسته شده است. بقیه ی عکس ها را از اینجا ببینید.

یکی از بهترین موضوعاتی که یک معمار میتواند برای طراحی داشته باشد کتابخانه است. به شخصه بسیار لذت میبرم هنگامی که طراحی های مختلف و مبتکرانه ای با موضوع کتابخانه میبینم. این زیبایی شاید به دلیل موضوع خاصی باشد که طراح یک کتابخانه با آن روبروست : طراحی مکانی دنج و ساکت و در عین حال پر جاذبه و گیرا برای افرادی که میخواهند ساعت ها وقت خود را به مطالعه ی کتاب های مختلف بپردازند.

دلیل دیگر نوع خاص ماده ای است که طراح با آن سر و کار دارد. “کتاب” به عنوان موضوع اصلی یک کتابخانه باید با ضوابط خاص و مراتب مناسبی در اختیار فرد مورد نظر قرار گیرد، ولی این شرایط آنقدر دست و پای طراح را نمیبنند که از زیبایی های فرمی بنا بکاهد. از طرفی نوع نگاهی که به “کتاب” میشود نگاه خاص و لطیفی است که ناخداگاه در ذهن تمامی افراد تصورات کم و بیش مشترکی را تداعی میکند. برای مثال اولین ماده ای که در برخورد با کتاب به ذهن اکثر ما میرسد چوب است، برای همین اکثر کتابخانه های خوش ساختی که دیده ایم از چوب به عنوان ماده ای قالب در کار استفاده میکنند.

یکی از کتابخانه هایی که من واقعا” از دیدنش لذت برده بودم کتابخانه ی Exter کاری از لویی کان – Louis Kahn – بود که وی در سال ۱۹۶۵ طراحی کرده است. ترکیب فوق العاده ی چوب و بتن و آجر در این کتابخانه و بهره گیری مناسب از نور طبیعی محیطی را به وجود آورده که در عین اینکه به تصورات ثابت فرد به موضوع وفادار بوده به خوبی هم از پس سبک “مدرن” دوران خود موفق بیرون آمده.
کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه تهران هم از جاهایی است که همواره از دیدن آن لذت میبرم. جدای از پیشینه ی تاریخی بنا، نوع معماری و دیتیل های ریز و فوق العاده ای که در بنا به کار رفته – پله های فرار و نما سازی پشت بنا، پل های ورودی اصلی یا پله های محوطه جلویی بنا، طراحی های چوبی داخلی که هرچند قدیمی و تا حدودی فرسوده شده ولی هنوز هم ارزش گذشته ی خود را حفظ کرده – معماری قوی این بنا را نشان میدهد.

بهانه ای که باعث شد راجع به کتابخانه بنویسم ویژه نامه ی بسیار خوبی بود که در مجله ی Architecture Records دیدم. این ویژه نامه به بررسی موردی تعدادی از کتابخانه های مدرنی که اخیرا” در سطح جهان کار شده و حرفی برای گفتن داشته میپردازد و چه معمار باشید و چه به عنوان یک علاقه مند کتاب و کتابخانی، از خواندن آن لذت خواهید برد. من این بخش از مجله را که حدود ۴۰ صفحه میشد در حجمی کمتر از کل مجله در اینجـــا آپلود کردم.

بعد از زلزله ی مهیبی که بخشی از ژاپن را به کلی ویران کرد نکته ای که شاید خیلی به چشم می آمد احساس نوع دوستی و تحسین جهانی ای بود که نسبت به این مردم سخت کوش میشد. جنس این نگاه البته چیزی بیشتر از یک همدردی ساده بود که برای حوادث دیگر هم ممکن است اتفاق بیافتد؛ گرچه با دیدن اتفاقاتی که پس از چندین حادثه ی پی در پی در این کشور افتاد، مردم ژاپن هم نشان دادند که مثل هر مردمی نیستند.
افراد مختلفی در سرتاسر جهان سعی کردند تا با کارهایی که از دستشان برمی آید ، به نوعی تحمل سختی این حوادث ناگوار را برای مردم ژاپن راحت تر کنند. در این بین یک رقابت خودجوش هم بین طراحان مختلف به وجود آمد تا بتوانند با هنر خود توجه مردم را هرچه بیشتر به این موضوع جلب کنند و با استفاده از طراحی هایشان، کمک های مالی و غیر مالی بیشتری برای آنها فراهم بیاورند. طراحی های با این موضوع کم نیست و هنوز هم میشود شاهد موارد جدیدی از آنها بود، ولی طرح های زیر به نظرم کار های جالب و خاص تریست.

برای مثال طرح بالا کار یک معمار انگلیسیست که برای نشان دادن حمایت خود از مردم آسیب دیده ی ژاپن ربانی سمبلیک را طراحی کرده و از بقیه خواسته تا با استفاده از شکل گرافیکی تر آن – که از اینجا قابل دریافت است – در ایمیل ها و صفحات ایمیلشان نظر همگان را به این حادثه جلب کنند و از این طریق کمک های مالی بیشتری برای صلیب سرخ بریتانیا جمع آوری کند.

از این دست طراحی ها، کار یک گرافیست به نام Delphine Perrot هم جالب بود که با یک شکل ساده همدلی و همدردی خود را با مردم ژاپن نشان داد. وی همچنین شکل ساده تر این طرح را به شکل بک دکمه برای سایت های اجتماعی طراحی کرد که کاربران با کلیک بر روی آن به صفحه ای که برای کمک های داوطلبانه به مردم ژاپن در نظر گرفته شده راهنمایی میشوند.

مشابه این دو کار، طرح دو گرافیست به نام های Wieden + Kennedy است که پوستر بالا را تنها یک روز بعد از این حادثه و برای بالابردن سطح کمک های بشر دوستانه به مردم ژاپن طراحی کرده اند.این پوستر پرچم ژاپن را نشان میدهد که یک صلیب به نشانه ی درخواست کمک های مردمی در آن نشان داده شده است.

شما میتوانید این پوستر ها را به قیمت حداقل ۲۵ دلار خریداری کنید و به این ترتیب سهمی در کمک های بشر دوستانه داشته باشید.

اینها تنها نمونه هایی از تلاش هایی بود که برای کمک به این مردم در سرتاسر جهان انجام شده است. حتی سازمان هایی که در نگاه اول کاملا” بی ربط با این قضیه به نظر میرسند هم آستین هایشان را بالا زده اند تا شاید کمکی کرده باشند. مثلا” یک سازمان خصوصی معماری هم در صف جمع آوری کنندگان کمک های ارسالی به ژاپن دیده میشود. تقریبا” خیلی سعی کردم تا نگاه مقایسه ای بین این حادثه و زلزله ی بم که در کشور ما رخ داد نداشته باشم، مقایسه هایی که اکثرا” از تفاوت های دیدگاه های مردم جهان نسبت به یک ایرانی و یک ژاپنی ناشی میشود، ولی مطمئن هستم ژاپنی ها در بازسازی این مناطق هم مردم جهان را دچار شگفتی خواهند کرد.