اگر معمار باشید یا علاقه ای به این حرفه داشته باشید مطمئنا” نام “زاها حدید” را شنیده اید. زاها حدید ملیتی عراقی-بریتانیایی دارد و در تاریخ ۳۱ اکتبر ۱۹۵۰ در بغداد به دنیا آمد. مدرک ریاضیات خود را از دانشگاه آمریکایی بیروت اخذ کرد و سپس برای تحصیل در مدرسه معماری لندن (AA) راهی لندن شد. او بعد از فارغ التحصیل شدن از دانشگاه با استاد اسبق خویش رم کولهاس در دفتر معماری «OMA» به کار مشغول شد و در سال ۱۹۷۷ عضوی از آن شد. در سال ۱۹۸۰ دفتر مستقل خود را در لندن ایجاد کرد و در همان سال‌ها در مدرسه معماری (AA) به تدریس مشغول بود. – نقل از ویکیپدیا – . وی یکی از پیشگامان معماری دیکانس ( ساختار شکن ) در معماری معاصر است و به نوعی ملکه ی معماری فرم گرا محسوب میشود.

نوع کارهایی که این معمار دارد به شکلی است که معمولا” افراد مختلف، ناخداگاه در مقابلش جبهه میگیرند. بعضی از افراد که اکثرا” نسل جدید معماران را تشکیل میدهند از طرفداران سرسخت کارهایش محسوب میشوند و بخشی دیگر که قشر محافظه کار معماری هستند – اکثر اساتید دانشگاه ها – کارهایش را تا میتوانند تقبیح میکنند.
چند روز پیش مقاله ای در نیویورکر میخواندم که به مناسبت افتتاح دو کار از زاها حدید – Riverside Museum و Evelyn Grace Academy – نوشته شده بود. در این مقاله که به قلم Paul Goldberger یکی از سرشناس ترین نقادان معماری معاصر نوشته شده – از اینجا بخوانید – زاها حدید به “لیدی گاگا” در دنیای معماری تشبیه شده است. فکر نکنم توصیف بهتری از این معمار بتواند وجود داشته باشد. وی در این مقاله مینویسد “باید قبول کنیم مانند لیدی گاگا، کار های زاها حدید هم چیزی بیشتر از یک پوسته ی پر تجمل و نمایشی است” ، مطلبی که شاید به مذاق بسیاری از منتقدین کارهای حدید خوش نیاید.

به شخصه از بسیاری از کار های زاها حدید لذت میبرم. از بعضی کارهای لیدی گاگا هم بدم نمی آید + +؛ کارهایی که شاید زیباییش به کم بودن و خاص بودن آنها باشد. شاید به همین دلیل است که در معماری بسیاری از منتقدین کارهای زاها حدید را یک سبکِ عام که قابل بسط به معماران دیگر باشد نمیدانند. حتی دسته بندی خودِ کارهای زاها حدید را هم که ببینیم طیف خاص و محدودی از عملکرد ها را در بر میگیرد. – البته خود زاها حدید و همفکرانش نظر دیگری در این رابطه دارند – ولی واقعیتی که اکثرا” به آن اذعان میکنند این است که کارهای زاها حدید و … به قدری خاص و انحصاری هستند که حتی سعی در بازآفرینی آنها به نوعی وقت تلف کردن برای دانشجویان نو پای معماری محسوب میشود.
+ کتابی نه چندان جدید از مجموعه کار های زاها حدید تنها منبعی بود که برای معرفی آثار این معمار پیدا کردم. این کتاب را از اینجا میتوانید دریافت کنید.

چند روز قبل خبر جالبی خوانده بودم راجع به معماری در نیویورک به نام Robert M. Scarano. داستان از این قرار بود که دادگاهی در نیویورک این معمار را برای همیشه از معماری در این شهر منع کرده و دلیلش هم این بوده که ایشان در کارهایش به طور متعدد مکان های مخفی ای ساخته که این مکان ها در پلان اصلی ساختمان برای خریدار ها قابل رئویت نبوده است. اما چرا ایشان این کار را میکرده؟ آقای Scarano این کار را برای فرار از قوانین ساختمان سازی شهر نیویورک انجام میداده است. داستانی که یکی از مشتریان ایشان در نیویورک تایمز نقل کرده بود شاید موضوع را روشن تر کند :

در تابستان سال ۲۰۰۸ میلادی یک زوج جوان تصمیم داشتند یک خانه ی ۱۰۰ متری در یکی از محله های شهر نیویورک خریداری کنند. بعد از اینکه همه جای خانه را بازرسی میکنند و تمامی قسمت های خانه را میپسندند با قیمتی بالاتر از قیمت اعلام شده توسط صاحب بنا مواجه میشوند. وقتی علت را میپرسند صاحب خانه میگوید که این خانه یک سرویس اضافی هم دارد که بعد از خرید خانه با خراب کردن یکی از دیوار هایی که بعدا” به آنها خواهد گفت میتوانند از آن استفاده کنند. بعد از چند روز از که مبلغ نهایی بین دو طرف رد و بدل میشود صاحب خانه با یک چکش به خانه میرود و از سرویس اضافه و کاملی که در پشت یکی از دیوار ها پنهان بوده رونمایی میکند.
این ساختمان یکی از چندین کاریست که این معمار انجام داده و اگر از دید اخلاقیش بگذریم کار انصافا” جالبی بوده، به طوری که از ظاهر بیرونی هیچ یک از ساختمان هایش نمیتوان تشخیص داد که فضایی اضافی و مخفی در خانه ها وجود دارد. البته این اولین بار نیست که چنین ایده های مطرح و اجرا میشود، گرچه بسیاری از آنها را بیشتر در فیلم ها و کتابهایی تخیلی دیده ایم، اما در دنیای واقعی هم نمونه هایی از این دست پیدا میشود.

کتاب The World Without Us  – که از اینجا میتوانید دانلودش کنید – یک کتاب غیرداستانی از Alan Weisman است که موضوع جالبی را بررسی کرده. این کتاب به بررسی این موضوع میپردازد که اگر ناگهان تمامی انسانها از روی زمین محو شوند، جهان ما ، شامل ساختمان ها و ابنیه های تاریخی و تمامی دست ساخته های بشر  به چه شکلی در خواهد آمد. برای مثال در بخشی از این کتاب بررسی شده که شهر ها و ساختمان هایش در نهایت چگونه از بین خواهند رفت، یا شیوه های زندگی باقی موجودات چگونه خواهد بود. موضوعی که البته در بسیاری از فیلمها – از Twelve Monkeys و Inception تا Wall-E – به گونه ای تصویر شده و در هر کدام تصویری به تناسب داستان برای آن در نظر گرفته شده است.

در صفحه ی ۱۲۴ این کتاب، مطلبی نوشته شده که درباره ی شهرهای زیرزمینی که روزگاری از دید بقیه پنهان بوده اند :
” هیچ کس از تعداد واقعی شهرهای زیرزمینی که در Cappadocia – ناحیه ای در شرق ترکیه ی امروزی – وجود داشته اطلاعی ندارد. تا کنون هشت شهر و تعداد زیادی روستا شناسایی شده ولی بدون شک تعداد زیاد تری از آنها وجود دارد. بزرگ ترین این شهر ها تا سال ۱۹۶۵ که یک شهروند عادی در تمیز کردن زیرزمین خانه اش به یک حفره ی بزرگ برخود میکند کشف نشده بود. این حفره که مانند یک تالار بزرگ بود به تالار دیگری میرسید و آن تالار به یک تالار بزرگتر و … . در نهایت مشخص شد این فضا ها شامل ۱۸ طبقه در زیر زمین است که تا عمق ۸۵ متری زیر زمین ادامه داشته و بزرگیش به اندازه ای بوده که توانایی جا دادن چیزی نزدیک به ۳۰٫۰۰۰ نفر را دارد.”

*عنوان پست، کاملا” بیربط، از یکی از آهنگ های kelly clarkson

+ خیلی فکر کردم که دکتر آیوازیان این عکس رو از کجا گرفتن، ولی جایی به نظرم نرسید!

یکی از بهترین موضوعاتی که یک معمار میتواند برای طراحی داشته باشد کتابخانه است. به شخصه بسیار لذت میبرم هنگامی که طراحی های مختلف و مبتکرانه ای با موضوع کتابخانه میبینم. این زیبایی شاید به دلیل موضوع خاصی باشد که طراح یک کتابخانه با آن روبروست : طراحی مکانی دنج و ساکت و در عین حال پر جاذبه و گیرا برای افرادی که میخواهند ساعت ها وقت خود را به مطالعه ی کتاب های مختلف بپردازند.

دلیل دیگر نوع خاص ماده ای است که طراح با آن سر و کار دارد. “کتاب” به عنوان موضوع اصلی یک کتابخانه باید با ضوابط خاص و مراتب مناسبی در اختیار فرد مورد نظر قرار گیرد، ولی این شرایط آنقدر دست و پای طراح را نمیبنند که از زیبایی های فرمی بنا بکاهد. از طرفی نوع نگاهی که به “کتاب” میشود نگاه خاص و لطیفی است که ناخداگاه در ذهن تمامی افراد تصورات کم و بیش مشترکی را تداعی میکند. برای مثال اولین ماده ای که در برخورد با کتاب به ذهن اکثر ما میرسد چوب است، برای همین اکثر کتابخانه های خوش ساختی که دیده ایم از چوب به عنوان ماده ای قالب در کار استفاده میکنند.

یکی از کتابخانه هایی که من واقعا” از دیدنش لذت برده بودم کتابخانه ی Exter کاری از لویی کان – Louis Kahn – بود که وی در سال ۱۹۶۵ طراحی کرده است. ترکیب فوق العاده ی چوب و بتن و آجر در این کتابخانه و بهره گیری مناسب از نور طبیعی محیطی را به وجود آورده که در عین اینکه به تصورات ثابت فرد به موضوع وفادار بوده به خوبی هم از پس سبک “مدرن” دوران خود موفق بیرون آمده.
کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه تهران هم از جاهایی است که همواره از دیدن آن لذت میبرم. جدای از پیشینه ی تاریخی بنا، نوع معماری و دیتیل های ریز و فوق العاده ای که در بنا به کار رفته – پله های فرار و نما سازی پشت بنا، پل های ورودی اصلی یا پله های محوطه جلویی بنا، طراحی های چوبی داخلی که هرچند قدیمی و تا حدودی فرسوده شده ولی هنوز هم ارزش گذشته ی خود را حفظ کرده – معماری قوی این بنا را نشان میدهد.

بهانه ای که باعث شد راجع به کتابخانه بنویسم ویژه نامه ی بسیار خوبی بود که در مجله ی Architecture Records دیدم. این ویژه نامه به بررسی موردی تعدادی از کتابخانه های مدرنی که اخیرا” در سطح جهان کار شده و حرفی برای گفتن داشته میپردازد و چه معمار باشید و چه به عنوان یک علاقه مند کتاب و کتابخانی، از خواندن آن لذت خواهید برد. من این بخش از مجله را که حدود ۴۰ صفحه میشد در حجمی کمتر از کل مجله در اینجـــا آپلود کردم.

یکی از شیوه های جدید و مبتکرانه ای که در در طراحی های داخلی و نماسازی ها به نظرم کار جالبی بود شیوه ای است به نام Pixel Metal Panel . نحوه ی اجرای این شیوه تقریبا” در انحصار شرکتی به نام USG است که اجراهای مختلفی در پروژه های گوناگون داشته، ولی اصول کلی آن بسیار ساده است، اصولی که از خیلی قبل تر در سبکی از نقاشی به نام Pointillism وجود داشته.

Pointillism یا نقطه نگاری شیوه ای از نقاشی است که در آن فرد نقاش سعی میکند با استفاده از نقطه های رنگی خالصی که در کنار هم به کار میبرد در مجموع طرحی کلی از یک شکل را در نظر بیننده تداعی کند. در حقیقت در این روش چشم ها و ذهن فرد بیننده با ترکیب کردن رنگ هایی از یک طیف نزدیک به هم یک ذون بزرگتر رنگی به دست می آورند که در نهایت یک شکل کلی را به وجود میآورد.. Georges Seurat این تکنیک را در سال ۱۸۸۶ به عنوان یکی از شاخه های سبک امپرسیونیسم ابداع کرد. اصطلاح Pointillism  برای اولین بار در یک نقد هنری بر این سبک به کار رفت که این شیوه را به سخره گرفته بود. بعد ها این شیوه حتی به موسیقی هم راه پیدا کرد و سبکی را به وجود آورد که در آن نوت های مختلف موسیقی به صورت جدا اجرا میشد ولی در مجموع وقتی این نوت ها با هم ترکیب میشدند یک ترکیب خطی و یکپارچه را به وجود میآوردند.

این شیوه از نقاشی در طراحی های داخلی شیوه ای جدید را به وجود آورد که به عنوان Pixel Metal Panel System  شناخته میشود. در این شیوه ، از روزنه هایی که شبیه نقاط در سبک بالا است برای به وجود آوردن تصاویر مختلف بر حسب نظر طراح بر روی پنل های دیواری یا صفحات فلزی استفاده میشود.
وضوحی که یک تصویر در این سبک میتواند داشته باشد به سه متغیر وابسته است؛ مورد اول میزان پولی است که حاضرید برای آن خرج کنید. موارد دیگری مانند درجه ی زیبایی در مات و واضح بودن تصویر یا ارتفاع و موقعیتی که تصویر قرار است نمایش داده شود هم در وضوح آن موثر است. حتی میشود زاویه ی سوراخ هایی که در این مدل وجود دارد به صورت متفاوت با هم باشد، به شکلی که با تغییر زاویه ی دید شکلی که در نظر مجسم میشود تغییر کند. در مجموع و به طور متوسط هر ۳۰ سانتی متر مربع از این نقطه گذاری ها ۱۵ دلار هزینه دارد که میتواند تا ۴۵ دلار افزایش داشته باشد.

قطعاتی که برای این شیوه استفاده میشود اندازه های تقریبی ۱ متر در ۱ متر دارد که با کنار هم قرار گرفتنشان میتوانند سطوح وسیعی را پوشش دهند. این نوع پوشش همچنین میتواند از پشت نور پردازی شود تا تاثیر تصویری که در آن شکل میگیرد بیشتر باشد.